Historia Klasztoru Hieronimitów: od kaplicy żeglarzy do UNESCO

W skrócie. Klasztor Hieronimitów w Lizbonie wyrósł z małej pustelni dla żeglarzy w Belém. Król Manuel I oddał to miejsce mnichom Zakonu Świętego Hieronima, budowa zaczęła się w 1501 lub 1502 roku, a prace trwały około stulecia pod kierunkiem czterech kolejnych mistrzów. Mnisi pozostali do rozwiązania zakonów w 1833 i 1834 roku, a potem budynek zajmowała Casa Pia do 1940 roku. UNESCO wpisało go na listę w 1983 roku. Ten artykuł opiera się na własnej stronie zabytku, wpisie UNESCO i dwóch przewodnikach z domeny publicznej, wszystkich przeczytanych 24 października 2026: Spain and Portugal Karla Baedekera (wyd. 4, Lipsk, 1913) i A Handbook for Travellers in Portugal Johna Murraya (wyd. 3, Londyn, 1875). Stare przewodniki odzwierciedlają swoją epokę i zawierają błędy, więc czytamy je jak świadków. Gdy źródła się różnią, mówimy o tym.

Tabela dat

Pustelnia dla żeglarzy

Pod koniec XV wieku Restelo, przy Belém, było małą wsią i osłoniętym portem Lizbony. Według zabytku w 1459 roku infant Dom Henrique, znany jako Henryk Żeglarz, zlecił rozbudowę starej pustelni. Oddano ją Zakonowi Chrystusa, a otrzymała wezwanie Matki Boskiej Królów, czyli Santa Maria de Belém. Murray (1875, s. 26) opisuje ją jako „małą Ermidę założoną na użytek żeglarzy przez infanta Dom Henrique” (tłumaczenie własne).

Karawele Vasco da Gamy wypłynęły stąd, według zabytku. Gama modlił się i czuwał w pustelni w przeddzień wypłynięcia floty do Indii, 7 lipca 1497 roku, a flota Pedra Álvaresa Cabrala do Brazylii w 1500 roku wyruszyła w ten sam sposób. Baedeker (1913, s. 505) pisze, że „Vasco da Gama spędził tu noc przed wyruszeniem w podróż odkrywczą (8 lipca 1497)” (tłumaczenie własne). Baedeker i Murray podają 8 lipca jako dzień wypłynięcia, a zabytek podaje czuwanie 7, więc relacje się zgadzają.

Król, mnisi i kamień węgielny

W połowie lat 90. XV wieku, w 1495 lub 1496 roku w zależności od źródła, Manuel I poprosił Stolicę Apostolską o zgodę na zastąpienie pustelni Zakonu Chrystusa domem mnichów hieronimitów. Trzy lata później, mówi zabytek, król oddał miejsce w Restelo Zakonowi Świętego Hieronima. Zabytek odczytuje ten wybór politycznie: hieronimici byli związani z kastylijskim kultem dynastycznym, co pasowało do nadziei Manuela na przyszłą unię koron, zgodnie z jego małżeństwami z hiszpańskimi infantkami. To jest interpretacja zabytku. UNESCO opisuje klasztor jako fundację królewską Manuela I, oddaną mnichom, by modlili się za króla i udzielali duchowego wsparcia żeglarzom wypływającym z Lizbony, wzniesioną także po to, by podtrzymać pamięć o Henryku Żeglarzu.

Kamień węgielny jest na stronie zabytku datowany na 6 stycznia 1501 lub 1502 roku, dzień Objawienia Pańskiego, wybrany jako analogia do nowego Betlejem (Belém). UNESCO mówi, że budowa zaczęła się w 1502 roku. Murray (1875, s. 26) mówi, że król sam położył kamień w 1500 roku, a Baedeker (1913, s. 505) pisze, że uczynił to w ciągu kilku tygodni po powrocie Gamy, w 1499 roku. Mówimy więc tylko, że prace zaczęły się w pierwszych latach XVI wieku. Kamień to głównie lioz, jasny, twardy wapień pełen skamieniałości, z pobliskich kamieniołomów. Prezbiterium, z lat 1557-1562, jest z marmuru z Estremoz.

Zakon Świętego Hieronima narodził się we Włoszech w XIV wieku, według zabytku. Bulla Grzegorza XI z 1373 roku ustanowiła go na Półwyspie Iberyjskim, a pierwszy dom portugalski założył Vasco Martins w Penha Longa, w Sintrze, w 1390 roku. Zakon jest wyłącznie iberyjski. W Portugalii zakończył się w 1833 i 1834 roku, a w Hiszpanii nadal istnieje. Jego habit jest biały, z brązowym szkaplerzem i kapturem.

Budowniczowie

Zabytek wymienia czterech mistrzów, jeden po drugim.

• Diogo de Boitaca, prawdopodobnie pochodzenia francuskiego, kierował pracami od 1502 do 1516 roku. Pracował przy Mosteiro de Jesus w Setúbal. Ustalił główną konstrukcję i monumentalność kościoła, z jego sklepieniami żebrowymi, oraz znaczną część krużganka. Źródła zapisują go i opisują różnie: Baedeker nazywa go „Boutaca”, a Murray „João Potassi, Włoch”. My używamy formy zabytku.
• João de Castilho pojawia się w 1516 roku i od 1517 kieruje samodzielnie. Pochodził z Kantabrii i pracował też przy Convento de Cristo w Tomar, w Batalha i przy katedrze w Bradze. Stopniowo wprowadzał elementy renesansowe. Daty jego urodzin i śmierci różnią się w poszczególnych przewodnikach, więc ich nie podajemy.
• Diogo de Torralva podjął projekt w 1540 roku i był mistrzem budowlanym w Belém do 1551 roku, w stylu bardziej włoskim.
• Jerónimo de Ruão przejął prezbiterium po śmierci Jana III w 1557 roku, gdy królowa Katarzyna zleciła nowy, nowatorski projekt zrywający ze stylem manuelińskim kościoła. Pozostał na stanowisku do śmierci w 1601 roku, a po nieco ponad stu latach od początku klasztor był w większości ukończony.

Źródła w kilku miejscach nie zgadzają się co do tego, kto co zrobił. Zabytek przypisuje plan krużganka Boitace, a jego piętro Castilhowi i Torralvie, podczas gdy Baedeker (1913, s. 506) nazywa krużganek arcydziełem Castilha. Dla portalu południowego zabytek wymienia Castilha, a Baedeker (1913, s. 505) przypisuje jego rzeźby „Mistrzowi Mikołajowi, Francuzowi”, zaś portal zachodni zabytek przypisuje Nicolauowi Chanterene. Castilhowi przypisujemy tylko projekt portalu południowego. Własne strony zabytku nie są spójne co do udziału Torralvy w prezbiterium i chórze, więc podajemy tylko prezbiterium Ruão. Nie podajemy też daty stalli chórowych: zabytek mówi, że są dziełem Diogo de Sarça, a Baedeker datuje je na 1560.

Trzęsienie ziemi w 1755 roku

Murray (1875, s. 27) mówi, że budynek stoi na palach z drewna sosnowego i „prawie nie ucierpiał w wielkim trzęsieniu ziemi” (tłumaczenie własne). Niewielka część uszkodzonego sklepienia spadła około rok później, dodaje. To jedyne źródło, które przeczytaliśmy na ten temat, bo strony zabytku nie wspominają o trzęsieniu ziemi.

Rok 1833: mnisi odchodzą

Wraz z rozwiązaniem zakonów w 1833 roku klasztor popadł w zaniedbanie i stracił część wyposażenia, mówi zabytek. Casa Pia, instytucja opiekująca się sierotami, żebrakami i osobami w trudnej sytuacji, zajmowała budynki od 1834 do 1940 roku. Baedeker (1913, s. 505) liczy około 500 uczniów i opowiada o dobudówkach z 1859 roku według projektu, który uważa za bardzo niezadowalający, autorstwa malarzy Rambois i Cinati, a Murray (1875, s. 34) mówi, że w jego czasach szkoła przyjmowała tylko chłopców. Zabytek wymienia Włochów Rambois i Cinattiego jako scenografów Teatro São Carlos, którzy pracowali przy bloku dormitoriów. W 1878 roku zawalił się budowany blok centralny i zginęło dziesięciu robotników.

Neomanuelizm i grobowce

Prace XIX wieku czerpią z neomanuelizmu, romantycznego odrodzenia, które dodaje motywy morskie. Zabytek wymienia arkady z podwójnych okien na pierwszym piętrze dormitorium, odbudowany kapitularz przypisywany Raimundowi Valadasowi oraz odnowienie piętra krużganka w 1886 roku. Mówi, że większość widocznych dziś zdobień morskich, liny, ryby, kotwice i statki, znajduje się w tych odnowionych częściach. Łuki grobowców Camõesa i Vasco da Gamy, dzieło Antónia Augusta da Costa Motty, wyrzeźbiono na trzechsetlecie Camõesa w 1880 roku, gdy szczątki obu sprowadzono do kościoła. Baedeker (1913, s. 506) potwierdza rok 1880 i umieszcza obie trumny w prawym ramieniu transeptu. Dziś grobowce stoją pod chórem przy wejściu, według zabytku. Angielskojęzyczna Wikipedia kwestionuje, czy szczątki są tym, za co się je uważa, czego nie mogliśmy sprawdzić w źródle pierwotnym.

Grobowiec Fernanda Pessoi nie należy do tego okresu: jego szczątki trafiły do krużganka w 1985 roku, w 50. rocznicę śmierci.

Od XX wieku do Traktatu lizbońskiego

Na początku XX wieku zdemontowano organy chóru górnego i zainstalowano witraże fasady południowej, dzieło João Abela Manty, według zabytku. Portugalska Wystawa Światowa 1940 roku przyniosła dalsze renowacje, a Casa Pia opuściła budynek.

Budynek, własność państwa, mieści dziś trzy instytucje. Według zabytku Muzeum Morskie (Museu de Marinha) jest w części zachodniej, Museu Nacional de Arqueologia w środkowym bloku dawnych dormitoriów, a krużganek i kościół podlegają instytucji muzeów państwowych, przy czym kościół jest otwarty dla nabożeństw. Baedeker (1913, s. 507) notuje, że w jego czasach zachodni koniec skrzydła południowego mieścił Museu Ethnologico Portuguez, tam od 1903 roku. Dziś Muzeum Archeologiczne jest zamknięte z powodu remontu, a Muzeum Morskie jest otwarte.

Klasztor stał się pomnikiem narodowym w 1907 roku i, razem z Wieżą Belém, światowym dziedzictwem UNESCO w 1983 roku, według kryteriów iii i vi. UNESCO wiąże kompleks bezpośrednio z Epoką Wielkich Odkryć. Strona zabytku mówi też o statusie Panteonu Narodowego od 2016 roku. Według Wikipedii angielskiej, włoskiej i japońskiej Traktat lizboński podpisano w klasztorze 13 grudnia 2007 roku. Nie mogliśmy przeczytać w tej sprawie źródła unijnego, więc cytujemy encyklopedię.

O tym, co można zobaczyć dziś, przeczytasz w co zobaczyć. Zasady w dniu wizyty znajdziesz we wskazówkach, a jak działa bilet na przedział czasowy w przewodniku po biletach.